“เครื่องสังคโลก” ของดีเมือง “สุโขทัย”

“สุโขทัย” อันแปลความหมายได้ว่า“รุ่งอรุณแห่งความสุข” ในวันนี้คือเมืองมรดกโลกที่มีนักท่องเที่ยวให้ความสนใจเป็นอย่างมาก

สำหรับอดีตแห่งความรุ่งเรืองของอาณาจักรสุโขทัย ปัจจุบันยังคงมีร่องรอยของประวัติศาสตร์ต่างๆหลงเหลือปรากฏเป็นที่ประจักษ์แก่สายตามากมาย โดยเฉพาะในพื้นที่มรดกโลก“เมืองประวัติศาสตร์สุโขทัยและเมืองบริวาร” ที่ประกอบด้วย อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย และอุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร

นอกจากนี้จังหวัดสุโขทัยในปัจจุบันยังมีมรดกทางวัฒนธรรมที่ตกทอดจากอดีตนับตั้งแต่สมัยอาณาจักรกรุงสุโขทัย(ราชธานีสุโขทัย)มาจนถึงปัจจุบันนั่นก็คือ “สังคโลก” ซึ่งเป็นสินค้าส่งออกที่สำคัญของอาณาจักรสุโขทัยในราวพุทธศตวรรษที่ 19-20

สังคโลกหรือเครื่องสังคโลก คือเครื่องปั้นดินเผาเนื้อแกร่งที่ผลิตขึ้นในอาณาจักรสุโขทัย เดิมมีแหล่งผลิตสำคัญอยู่ที่เมืองสุโขทัยและเมืองศรีสัชนาลัย

มีการสันนิษฐานกันว่า คำว่า “สังคโลก” นั้นเพี้ยนมาจากคำว่า “สวรรคโลก” ซึ่งเป็นเชื่อเรียกเดิมของแหล่งเตาเผาที่เมืองศรีสัชนาลัย

เครื่องสังคโลกผลิตขึ้นมาเพื่อใช้เป็นภาชนะ เครื่องใช้ เครื่องประดับอาคารต่างๆ ตลอดจนตุ๊กตารูปคน รูปสัตว์ และอื่นๆ อีกมากมาย โดยแบ่งออกเป็นชนิดเนื้อดินเผา และชนิดเนื้อแกร่ง โดยชนิดเนื้อแกร่งนั้นก็ยังมีทั้งประเภทเคลือบน้ำยาและไม่เคลือบน้ำยา แต่ที่ผู้คนคุ้นเคยกันส่วนใหญ่จะเป็นประเภทเคลือบน้ำยา อาทิ เคลือบสีน้ำตาล เคลือบสีขาวขุ่น เคลือบสีเขียวไข่กา หรือที่คนไทยเรียกว่า “ศิลาดล” ที่เพี้ยนมาจากคำว่า “เซลาดอน”(Celadon)

สังคโลกสุโขทัยมีลักษณะเด่นเป็นลวดลายเฉพาะตัวแบบสุโขทัยที่สามารถสังเกตได้ไม่ยาก เพราะพบอยู่มากเพียงไม่กี่ลายในจานหรือชาม เช่น รูปปลา กงจักร และดอกไม้ โดยเฉพาะรูปปลานั้นถือว่าเป็นลวดลายเฉพาะของที่นี่แห่งเดียว สันนิษฐานว่าเป็นรูปปลากา ที่เป็นปลาน้ำจืดรูปร่างคล้ายกับปลาตะเพียน

เครื่องสังคโลกคือหนึ่งในผลิตภัณฑ์ประจำเมืองสุโขทัยที่สอดรับกับนโยบายการท่องเที่ยวของ องค์การบริหารการพัฒนาพื้นที่พิเศษเพื่อการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน”(องต์การมหาชน) หรือ อพท. ที่มีแนวคิดในการเชื่อมโยงพื้นที่มรดกโลกเข้ากับแหล่งมรดกทางวัฒนธรรม ในรูปแบบของ “การท่องเที่ยวเชิงสร้างสรรค์” (Creative Tourism) ที่มุ่งเน้นให้นักท่องเที่ยวได้เรียนรู้และมีส่วนร่วมจากการไปท่องเที่ยวในสถานที่หรือชุมชนที่มีเอกลักษณ์อันโดดเด่น ไม่ว่าจะเป็น มรดกทางศิลปวัฒนธรรม ประเพณีท้องถิ่นอันเป็นเอกลักษณ์ หรือภูมิปัญญาชาวบ้านที่สืบต่อกันมา

นอกจากนี้การท่องเที่ยวเชิงสร้างสรรค์ยังสามารถต่อยอดเกิดเป็นแรงบันดาลใจให้กับนักท่องเที่ยว จากการเข้าไปสัมผัสและได้รับประสบการณ์โดยตรงจากการลงมือทำ จนเกิดความเชื่อมโยงระหว่างนักท่องเที่ยวและผู้คนที่อยู่ในสถานที่ท่องเที่ยวแห่งนั้น อีกทั้งยังเกิดเป็นองค์ความรู้ที่สามารถนำไปต่อยอดในรูปแบบของตัวเองได้อีกด้วย

สำหรับผลิตภัณฑ์เครื่องสังคโลกสุโขทัยนั้น ปัจจุบันนอกจากจะมีการอนุรักษ์ การผลิตส่งขายทั้งในและต่างประเทศแล้ว แหล่งผลิตเครื่องสังคโลกหลายที่หลายแห่งยังเปิดให้นักท่องเที่ยวได้เข้าไปลงมือทำ ลงมือปั้นดิน กันด้วยสองมือของตัวเอง

โดยจุดท่องเที่ยวเรียนรู้เกี่ยวกับเครื่องสังคโลกที่เด่นๆใน จ.สุโขทัย ได้แก่ที่ “บ้านทุ่งหลวง” อ.คีรีมาศ ที่นี่เป็นหมู่บ้านทำเครื่องปั้นดินเผาที่มีชื่อเสียงของสุโขทัยมาตั้งแต่อดีต ปัจจุบันชาวบ้านทุ่งหลวงยังคงผลิตเครื่องปั้นดินเผาส่งขายตามความถนัดของแต่ละคน ซึ่งคนที่ชอบตกแต่งบ้านคงชอบบ้านทุ่งหลวง เพราะที่นี่มีงานฝีมือเครื่องปั้นดินเผาจำพวกเครื่องใช้ไม้สอย ของประดับบ้าน ของตกแต่งสวน ไปจนถึงของที่ระลึกชิ้นเล็กชิ้นน้อยให้ซื้อติดไม้ติดมือกันอย่างมากมาย

ส่วนใครที่อยากย้อนรอยไปดูกระบวนการผลิตเครื่องสังคโลกแบบโบราณแท้ๆนั้นก็ต้องไปที่ “ศูนย์ศึกษาและอนุรักษ์เตาสังคโลก(เตาทุเรียง)” ที่ บ้านเกาะน้อย อ.ศรีสัชนาลัย ที่นี่เป็นหนึ่งในแหล่งเตาทุเรียงเก่าแก่และสำคัญของสุโขทัย

ที่ศูนย์ฯอนุรักษ์เตาสังคโลกมีการให้ความรู้ตั้งแต่การสร้างเตาทุเรียง กรรมวิธีการเผาเครื่องสังคโลก มีแบบจำลองเตาทุเรียงทั้ง 3 ยุค และยังมีเตาทุเรียงเก่าแก่ของจริงที่ขุดค้นพบบริเวณศูนย์ศึกษาฯ ที่ยังคงรูปร่างลักษณะของเตา และยังคงเหลือร่องรอยของเครื่องสังคโลกภายในเตาให้มองเห็นอยู่บ้าง

อีกจุดหนึ่งที่ถือเป็นแหล่งย้อนรอยสังคโลกสำคัญในสุโขทัยนั้นก็คือที่ “พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติสวรรควรนายก” อ.สวรรคโลก ที่นี่มีทั้งความรู้เรื่องเมืองสวรรคโลกตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์มาจนถึงปัจจุบัน ที่สำคัญคือมีการจัดแสดงเครื่องสังคโลกต่างๆในหลากหลายรูปแบบ ทั้งที่ผลิตในเมืองสวรรคโลก ศรีสัชนาลัย สุโขทัย และจากแหล่งอื่นๆ เพื่อนำมาเปรียบเทียบให้เห็นถึงความแตกต่างของแต่ละแห่ง ซึ่งนอกจากเครื่องสังคโลกที่เป็นถ้วยชาม หรือเครื่องใช้ต่างๆ แล้วก็ยังมีเครื่องประดับตามสถาปัตยกรรมต่างๆ รวมถึง ท่อน้ำดินเผา ที่ถือเป็นส่วนหนึ่งของการชลประทานในสมัยสุโขทัย

จะเห็นได้ว่าเครื่องสังคโลกสุโขทัยคือมรดกทางวัฒนธรรมอันทรงคุณค่าที่ตกทอดจากอดีตมาสู่ปัจจุบัน นับเป็นสิ่งที่แสดงให้เห็นถึงความสามารถเชิงหัตถศิลป์ของบรรพชนในอดีต

สำหรับผู้ที่มีโอกาสได้ไปท่องเที่ยวเชิงสร้างสรรค์ สัมผัส เรียนรู้เรื่องราวเกี่ยวกับสังคโลกสุโขทัยนั้น สามารถนำองค์ความรู้ที่ได้มาต่อยอดสร้างสรรค์ให้เกิดผลงานหรือไอเดียใหม่ๆในชีวิตประจำวัน นับเป็นผลพลอยได้จากการท่องเที่ยว ที่หากใครไม่เคยไปสัมผัสย่อมไม่รู้ 

แหล่งที่มา : 
http://www.stou.ac.th

"สาธร พิพิธภัณฑ์ผ้าทองคำ" เลิศล้ำคุณค่าของโบราณ

 หากใครมีโอกาสเดินทางมาเที่ยวยังจังหวัดสุโขทัย แล้วได้มาชมอุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัยกันแล้ว หลังออกจากอุทยานฯ มาไม่ไกลมากนัก อยากจะแนะนำให้ทุกคนลองแวะมาเที่ยวชม "ผ้าทองคำ" ที่หาชมได้ยากยิ่ง ที่ "สาธร พิพิธภัณฑ์ผ้าทองคำ"

       "สาธร พิพิธภัณฑ์ผ้าทองคำ" แห่งนี้ก่อตั้งโดย คุณสาธร โสรัจประสพสันติ ชาวบ้านหาดเสี้ยวที่มีใจรักในผ้าทอโบราณพื้นเมืองของบ้านหาดเสี้ยว และได้เก็บสะสมผ้าทอลายโบราณต่างๆ มานาน แล้วได้ตระหนักเห็นว่าหากไม่เก็บรักษาผ้าทอพื้นบ้านที่ทรงคุณค่าเหล่านี้เอาไว้ ต่อไปภายภาคหน้าก็จะสูญหายจากไป ฉะนั้นจึงได้สะสมผ้าเก่าเหล่านี้ไว้มากมาย แล้วก็ได้เปิดเป็นพิพิธภัณฑ์ขึ้นมา

 นักท่องเที่ยวที่สนใจอยากชมผ้าทองคำสามารถขอเข้าชมได้ฟรี ซึ่งคุณสาธรจะป็นผู้พานำชมพิพิธภัณฑ์ด้วยตัวเอง โดยภายในพิพิธภัณฑ์ฯ เต็มไปด้วยตู้กระจกจำนวนมาก ที่จัดแสดงผ้าทอโบราณนานาชนิด มีตู้โชว์ผ้าที่โดดเด่นซึ่งจัดแสดงผ้าซิ่นตีนจกลายโบราณ 9 ลาย ได้แก่ ลายเครือน้อย ลายเครือกลาง ลายเครือใหญ่ ลายสิบหกขอ ลายแปดขอ ลายสี่ขอ ลายน้ำอ่าง และลายสองท้อง ซึ่งถูกเก็บรักษาโชว์ไว้ในตู้กระจกอย่างดี ผ้าซิ่นตีนจกเหล่านี้มีอายุเก่าแก่กว่า 100 ปี ซึ่งผ้าทอแต่ละผืนมีความประณีต มีลวดลายและสีสันบนตัวผ้าซิ่นเป็นรูปแบบดั้งเดิมที่วิจิตรงดงามตา

       มาถึงไฮไลท์ของผ้าที่จัดแสดงไว้ ที่มาแล้วต้องไม่พลาดชม นั่นคือ "ผ้าซิ่นทองคำ" (ซิ่นไหมคำ) ที่มีอยู่ 2 ผืนด้วยกัน ผืนแรกเป็นผืนเก่าแก่ที่มีอายุมากกว่า 100 ปี เป็นซิ่นเจ้านายเชียงตุง ทอด้วยดิ้นผสมทองคำราว 50 เปอร์เซ็นต์ ส่วนผืนที่ 2 เป็นผืนที่มีความใหม่กว่า สั่งทอขึ้นด้วยดิ้นทองคำ 80 เปอร์เซ็นต์ ถูกทอขี้นเพื่อใช้ในพิธีแต่งงาน ซึ่งผ้าซิ่นทองคำนี้ถือว่าเป็นผ้าทอที่มีความประณีต งดงาม และทรงคุณค่าเป็นอย่างมาก

นอกจากนี้ยังมีการจัดแสดงผ้าทอตีนจกจากที่อื่นๆ ซึ่งมีลวดลายงดงามแตกต่างกันไปในแต่ละพื้นที่ อาทิ ผ้าล้อสำหรับใช้ปูในพิธีแต่งงานจากบ้านน้ำปาด จ.อุตรดิตถ์ ซิ่นตีนจกดิ้นเงินดิ้นทองของเจ้านายเชียงใหม่ ซิ่นตีนจกจากอ.ลอง จ.แพร่ ซิ่นตีนจกจากอ.นาน้อย จ.น่าน ซิ่นลาวครั่งจากจ.พิจิตรและจ.นครสวรรค์ ซิ่นตีนจกจากอ.ลับแล กิ่งอำเภอบ้านโคก จ.อุตรดิตถ์
       

       และภายในพิพิธภัณฑ์ฯ ยังจัดแสดงข้าวของเครื่องใช้ในพิธีแต่งงานของชาวไทยพวน เครื่องกองบวช เครื่องแต่งกายสตรีไทยพวนในอดีต ส่วนด้านหลังของพิพิธภัณฑ์ฯ มีเรือนไทยของชาวไทยพวนในสมัยโบราณ และมีพวกเครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้าน ต่างๆ จัดแสดงไว้ด้วย อีกทั้งมีการสาธิตการทอผ้าซิ่นตีนจกให้ได้ชมกันอีกด้วย และถ้าใครอยากได้ผ้าทอพื้นบ้านสวยๆ ก็มีให้เลือกซื้อหาได้ที่ร้านขายผ้าสาธร รวมถึงมีเครื่องเงิน และเครื่องทองสวยๆ ให้ได้เลือกซื้อติดไม้ติดมือกลับบ้านกัน

แหล่งที่มา :
http://www.manager.co.th

ของที่ระลึกเมืองมรดกโลก สุโขทัย

• ของฝาก

เครื่องสังคโลก

เป็นเครื่องสังคโลกที่ทำเลียนแบบของเดีมได้เหมือนจริงและงดงามมาก เหมาะเป็นสินค้าที่ระลึก อย่างยิ่ง อีกทั้งราคายังย่อมเยา

เครื่องปั้นดินเผาทุ่งหลวง

อำเภอคีรีมาศ เป็นงานดินเผาที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว เป็นหม้อรูปต่างๆ มีลายฉลุ หรือเป็นรูปสัตว์ตัวเล็กตัวน้อย เช่น กบ อึ่งอ่าง สุนัข

ทองโบราณ

สินค้าที่ระลึกที่มีชื่อเสียง คุณค่าสูงทั้งด้านวัตถุและฝีมือช่างของ อ.ศรีสัชนาลัย ทำขึ้นใหม่จากฝีมือ คนท้องถิ่นโดยไม่ใช้เครื่องจักรใดๆช่วย โดยทำเลียนแบบเครื่องประดับโบราณสุโขทัย เช่น สร้อยคอ สร้อยข้อมือ กำไล ต่างหู แหวน เป็นต้น

เงินโบราณ

เพิ่งถือกำเนิดขึ้นมาเมื่อไม่นานมานี้ เพื่อสร้างงานและรายได้ให้แก่ชาวบ้าน เป็นงานฝีมือแท้ๆ ที่ใช้ความประณีตในแต่ละขั้นตอน ทำเลียนแบบเครื่องทองโบราณ หาชมได้ตามร้านเครื่องเงินในเขต อ. ศรีสัชนาลัย

ขนมเกลียว

เป็นของฝากประเภทขบเคี้ยวที่ขึ้นชื่ออีกชนิดหนึ่งของจังหวัดสุโขทัย ทำจากแป้งหมี่ผสมไข่ ปรุงรส ด้วยพริกไทย เกลือ เคล้าให้เข้ากันก่อนจะนำมาปั้นเป็นเกลียว ทอดกรอบ คลุกน้ำตาล มีรสหวาน หาซื้อได้ตามร้านขายของฝากทั่วไป หรือสามารถติดต่อซื้อโดยตรงที่ ร้านครูแอ๊ว โทร. 612037 ร้านสุคนธา โทร. 612112

ถั่วทอด

เป็นของฝากขึ้นชื่อลือชาของ อ. ศรีสำโรง จนมีคนขนานนามว่า "ถั่วทอดสองร้อยปี" เนื่องจากมีการ ถ่ายทอดสูตรดั้งเดิมจากรุ่นปู่ย่า มาสู่รุ่นหลาน ทำจาก แป้งข้าวจ้าว แป้งหมี่ ไข่ กะทิ เกลือ พริกไทย และกลอยหั่น นำส่วนผสมทั้งหมดเคล้าให้เข้ากัน แล้วนำไปทอดจนเหลืองกรอบ สามารถสั่งซื้อได้ โดยตรงที่ร้านลอนศิลป อ.ศรีสำโรง โทร.681443 และร้านถั่วทอดทั่วไปใน อ.ศรีสำโรง

กล้วยอบเนย

เป็นของฝากของ อ. คีรีมาศ คล้ายกับขนมรังนกซึ่งใช้มันเทศแต่ดัดแปลงมาใช้กล้วยแทน ทำมาจาก กล้วยน้ำว้าดิบปอกเปลือกซอยขวางเป็นชิ้นบางๆ ผึ่งลมไว้ครึ่งวันก่อนจะนำไปปรุงรสด้วยเกลือน้ำตาล และเนยครีม (คอฟฟี่เมท)

ผ้าหาดเสี้ยว

ในเขต อ. ศรีสัชนาลัย เป็นผ้าซิ่นตีนจกที่งดงามหลากหลายสี เปี่ยมไปด้วยคุณภาพ เป็นฝีมือของ ชาวไทยพวนที่อพยพมาจากเมืองพวน ทางตอนเหนือของเมืองเวียงจันทน์ ประเทศลาว

ผลิตภัณฑ์หินอ่อน 

ของอำเภอทุ่งเสลี่ยม มีของที่ระลึกและสินค้าประเภท เช่น โต๊ะ เก้าอี้ แจกัน ที่เขี่ยบุหรี่

• ร้านจำหน่ายสินค้าที่ระลึก

อำเภอเมือง

- เตรื่องปั้นดินเผาลุงแฟง 311 หมู่ 3 ต.เมืองเก่า อ.เมือง

- ร้านคุณตา 120/3 ต.ธานี อ.เมือง โทร 612112 ขายของฝากประเภทขบเคี้ยว

- ร้านครูแอ๊ว 29/8 ถ.ศรีอินทราทิตย์ ต.ธานี อ.เมือง โทร 612037

- ศูนย์วัฒนธรรมสุโขทัย (น้ำค้าง) 214 ถ.จรดวิถีถ่อง ต.เมืองเก่า โทร 611049, 697022 อยู่ใกล้เมืองเก่าสุโขทัย จำหน่ายสินค้าพื้นเมืองทุกชนิด เช่น ผ้าทอ เครื่องจักสาน ผ้าหาดเสี้ยว ซิ่นตีนจก เครื่องข้าวตอกพระร่วง วัตถุโบราณ

- หจก.โฟร์วี 327/1-2 ถ.จรดวิถีถ่อง อ.เมือง จำหน่าย หินอ่อนและของที่ระลึกหินอ่อน เช่น โต๊ะ เก้าอี้ แจกันที่เขี่ยบุหรี่ ที่ใส่ไม้จิ้มฟัน โทร 612456, 612978

- อาณาจักรพ่อกู สังคโลก 1-29 หมู่ 3 ต.เมืองเก่า อ.เมือง โทร 612180, 697050 ก่อนถึงอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย 2 กม. เป็นศุนย์อนุรักษ์เครื่องสังคโลกสุโขทัย และผลิตเครื่องสังคโลกด้วยรูปแบบและลวดลายสมัยสุโขทัย

อำเภอศีรีมาศ

- บ้านทุ่งหลวง อยู่ตามเส้นทางสายสุโขทัย-กำแพงเพชร ไปประมาณ 15 กม. จะมีทางแยกซ้ายเข้าบ้านทุ่งหลวง ซึ่งมีการปั้นหม้อดินเผาสืบต่อมาแต่โบราณ มีรูปทรงและลวดลายสวยงาม บางบ้านมีการปั้นตุ๊กตารูปสัตว์ต่างๆ และมีสินค้าไว้จำหน่ายแก่นักท่องเที่ยวด้วย

- ร้านแอ๋วศีรีมาศ 185/1 ถ.สุขาภิบาล ต.ตะโหนด โทร 695111 ขายของฝากประเภทขบเคี้ยว มีกล้วยอบเนยเป็นของที่ระลึกขึ้นชื่อ

อำเภอศรีสัชนาลัย

- บ้านหาดเสี้ยว เป็นแหล่งจำหน่ายผ้าทอพื้นเมือง เช่น ซิ่นตีนจก ผ้าขาวม้า ผ้าคลุมต่าง ๆ ผ้าทอหาดเสี้ยว เป็นผ้าที่มีลวดลายสวยงามและมีชื่อเสียงมาก เกือบทุกบ้านจะมีกี่ทอผ้าตั้งอยู่และมีร้านจำหน่ายผ้าพื้นเมืองหลายร้าน เช่น

- ร้านเริง 406 ถ.สวรรคโลก-ศรีสัชนาลัย ต.หาดเสี้ยว โทร 671129

- ร้านสาธร 477 หมู่ 2 ต.หาดเสี้ยว โทร 671143, 630058 มีพิพิธภัณฑ์ผ้าเก่าบ้านหาดเสี้ยว เปิดให้ชมทุกวัน ตั้งแต่เวลา 09.00-18.00 น.

อำเภอทุ่งเสลี่ยม

- โรงงานหินอ่อน มีของที่ระลึกและสินค้า ประเภทหินอ่อน เช่น โต๊ะ เก้าอี้ แจกัน ที่เขี่ยบุหรี่ และของที่ระลึกหินอ่อนอื่น ๆ นักท่องเที่ยวสามารถหาซี้อได้ตามเส้นทางสายทุ่งเสลี่ยมเถิน ห่างจากอำเภอประมาณ 2 นาที หรือที่ 201/1 หมู่ 2 ต.ทุ่งเสลี่ยม โทร 659060, 659213, (01) 926-4409

อำเภอศรีสำโรง

- ร้านถั่วทอดลอนศิลป์ 41/2 ถ.สิริมาลังค์ โทร 681443

แหล่งที่มา : 
http://www.paiduaykan.com